DOWIEDZ SIĘ

Koncepcja Unii Europejskiej zrodziła się w latach 50. XX w., a wprowadzenie formy europejskiego obywatelstwa o precyzyjnie określonych prawach i obowiązkach rozważano już w latach 60. Jednak obywatelstwo europejskie stało się faktem dopiero wraz w Traktatem z Maastricht z 1992 r. Począwszy od 1993 r. każdy obywatel państwa członkowskiego jest również uważany za obywatela Unii, czyli obywatela Unii Europejskiej. Obywatelstwo to gwarantuje bezpośrednio Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej i jest czymś dodatkowym – obywatelstwo Unii Europejskiej nie zastępuje obywatelstwa narodowego.

Z tytułu bycia obywatelem Unii Europejskiej każdemu przysługują prawa zagwarantowane w unijnych traktatach. Oto prawa, które omówimy szerzej w dalszym ciągu tekstu:

    • prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania w obrębie Unii;
    • prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach lokalnych w państwie członkowskim, w którym się zamieszkuje
    • prawo do ochrony konsularnej  ambasady każdego z pozostałych państw członkowskich, kiedy przebywa się poza terytorium Unii;
    • prawo do kierowania petycji do Parlamentu Europejskiego, odwoływania się do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich (mechanizm skargi Unii) oraz zwracania się do instytucji i organów doradczych Unii w jednym z języków traktatów oraz otrzymywania odpowiedzi w tym samym języku.

A oto niektóre z innych praw przysługujących obywatelom UE:

    • prawo dostępu do rejestru dokumentów Parlamentu Europejskiego, Komisji Europejskiej i Rady;
    • prawo do równego dostępu do służby publicznej UE.

Od czasu wejścia w życie Traktatu z Lizbony (2009 r.) zaczął funkcjonować nowy mechanizm, europejska inicjatywa obywatelska, który zezwala obywatelom Unii zwracać się do Komisji Europejskiej z postulatem opracowania ustawodawstwa w jednym z obszarów jej kompetencji, pod warunkiem uzyskania odpowiedniej liczby podpisów z określonej liczby państw członkowskich i spełnienia pozostałych warunków.

Przejdź do studium przypadków

ZROZUM

Prawa przysługujące każdemu obywatelowi UE zostały przedstawione w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Artykuły 20 – 24 Traktatu). Od momentu wejścia w życie Traktatu z Lizbony w 2009 r. nabrały one mocy konstytucyjnej z Artykułu 9  Traktatu.

Badanie Eurobarometru opublikowane w lutym 2013 r. pokazało, że obywatele UE są w coraz większym stopniu świadomi pojęcia obywatelstwa UE oraz praw z niego wynikających: 81% odpowiedziało, że pojęcie to jest im znane, choć niecałe 50% wiedziało, co ono oznacza. W obu przypadkach nastąpił wzrost w stosunku do badania z 2007 r. Jednak kolejna publikacja Eurobarometru pod koniec tego samego roku wykazała, że odczucie obywatelstwa europejskiego nieznacznie osłabło w stosunku do poprzednich badań – zaledwie 59% respondentów postrzegało siebie jako obywateli UE, a jedynie 20% „zdecydowanie” czuło się obywatelami UE.

We wrześniu 2015 r. Komisja Europejska rozpoczęła publiczne konsultacje na temat obywatelstwa Unii Europejskiej. Był to sondaż on-line przeprowadzany na terenie całej Unii Europejskiej, który dawał obywatelom Unii możliwość wypowiedzenia się, w jaki sposób postrzegają ochronę swoich praw w UE, a także podzielenia się swoimi doświadczeniami w zakresie wad i ograniczeń. Udział w sondażu mógł wziąć każdy, a dostępny był on w sieci we wszystkich oficjalnych językach unijnych. Konsultacje trwały do 7 grudnia 2015 r., a ich wyniki spodziewane są na wiosnę 2016 r.

Prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu

Zgodnie z zapisami Artykułu 21 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej każdy obywatel ma prawo swobodnie przemieszczać się i przebywać w każdym dowolnym państwie członkowskim pod pewnym warunkami. Dyrektywa Komisji Europejskiej z 2004 r. określa bardziej szczegółowo zasady obejmujące prawo do przemieszczania się w poszukiwaniu pracy, na studia oraz zasady uzyskania prawa pobytu po pięciu latach nieprzerwanego pobytu w innym państwie członkowskim.

Według najnowszych danych Komisji Europejskiej ponad 14 mln obywateli Unii przebywa w innym państwie członkowskim na stałe. Od momentu ustanowienia obywatelstwa europejskiego istnieją czasowe ograniczenia takiego pobytu dla obywateli niektórych nowych państw członkowskich, np. od 2015 r. dotyczą obywateli UE z Chorwacji.

Prawo do głosowania i kandydowania (prawa wyborcze)

Obywatelowi UE przebywającemu w innym państwie unijnym przysługuje prawo kandydowania i głosowania w wyborach lokalnych oraz do Parlamentu Europejskiego odbywających się w danym kraju na tych samych warunkach, co jego obywatelom. Może jednak spotkać się z pewnymi ograniczeniami, jeśli zechce zagłosować w wyborach do parlamentu narodowego i w referendum, a także w wyborach do Parlamentu Europejskiego. Głosować wolno bowiem tylko w jednym państwie członkowskim, co znajduje swoją regulację w Dyrektywie UE z 1993 r.

Przy okazji ostatnich wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2014 r. usilnie starano się zwiększyć udział publiczny w debacie politycznej. Jednak całkowita frekwencja okazała się niska. Wynosiła zaledwie 42,6%.

Prawo do korzystania z opieki dyplomatycznej i konsularnej

Obywatel jednego państwa członkowskiego ma prawo do korzystania z opieki dyplomatycznej i konsularnej innego państwa członkowskiego. Dotyczy to sytuacji, gdy jego państwo nie ma ambasady lub innego przedstawicielstwa w danym kraju i jeśli niedostępna jest pomoc ze strony konsula honorowego. Warunkiem skorzystania z opieki jest  dokument tożsamości.

Więcej informacji na stronie : Consular protection for European Union citizens abroad i na oficjalnej polskiej stronie.

Prawo do składania petycji do instytucji europejskich oraz prawo odwoływania się do Rzecznika Praw Obywatelskich

Artykuł 24 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zezwala obywatelom na bezpośrednie składanie petycji do Parlamentu Europejskiego oraz odwoływanie się do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich.

Zgodnie z Artykułem 227 Traktatu oraz z Artykułem 44 Karty Praw Podstawowych składanie petycji jest możliwe, jeśli problem dotyczy jednej ze sfer działalności UE i bezpośrednio dotyczy osoby składającej petycję. Ten ostatni wymóg rozumiany jest bardzo szeroko. Parlament Europejski otrzymuje średnio trzy petycje dziennie. W ciągu ostatniego roku znacząco wzrosła całkowita liczba składanych petycji oraz liczba petycji uważanych za zasadne. W latach 2009 – 2012 większość zgłaszanych petycji dotyczyła praw podstawowych. Przykładem petycji aktualnie rozpatrywanej w 2015 r. jest poparta przez lokalne władze petycja mieszkańców Doliny Susa, którzy wyrazili swoje zaniepokojenie stanem środowiska i zdrowia publicznego w wyniku budowy trasy szybkiej kolei relacji Lyon–Turyn.

Każdy obywatel UE może złożyć do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatela skargę, która dotyczy przypadków niewłaściwego administrowania w działaniach instytucji, organów lub jednostek organizacyjnych, niesprawiedliwości i dyskryminacji, nadużycia władzy, braku lub odmowy dostępu do informacji bądź nieuzasadnionych opóźnień. Petycję można wysłać drogą elektroniczną bądź pocztą; można ją zaadresować bezpośrednio do Rzecznika lub przekazać ją za pośrednictwem eurodeputowanego.

W gestii Rzecznika leży ocena, czy dany przypadek niewłaściwego administrowania wymaga dalszego zbadania i wyjaśnienia. Rzecznik może przekazać sprawę wchodzącej w grę instytucji, postarać się znaleźć rozwiązanie lub, w razie potrzeby, wystosować do danej instytucji zalecenia.

Prawo do zwracania się do instytucji UE i otrzymania od nich odpowiedzi

Każdy obywatel Unii Europejskiej może za pośrednictwem sieci informacyjnej Europe Direct zadawać pytania dotyczące instytucji europejskich – w różny sposób: telefonicznie, korzystając z jednego z języków Unii, za pomocą poczty elektronicznej, chatu lub za pośrednictwem sieci centrów informacji, dokumentów oraz rzeczników, dostępnych w każdym kraju Unii.

Prawo dostępu do rejestru dokumentów Parlamentu, Komisji i Rady

Zgodnie z Artykułem 15 Traktatu o funkcjonowaniu UE obywatele państw członkowskich oraz osoby mające miejsce zamieszkania w UE mają prawo dostępu do rejestru dokumentów trzech głównych instytucji UE. Rejestr to baza danych dotycząca dokumentów oraz informacji nt. działania instytucji, obejmująca porządek dzienny czy protokoły spotkań, wersje robocze dokumentów itd.

Prawo to pozwala obywatelom UE na dostęp do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Komisji Europejskiej oraz Rady poprzez odpowiednie rejestry. Istnieją jednak pewne ograniczenia, czego przykładem jest obowiązujący nadal brak dostępu do pierwszej wersji Transatlantyckiego partnerstwa w dziedzinie handlu i inwestycji (TTIP). Proces negocjacyjny przebiegał w dużym stopniu w sposób nieprzejrzysty i spotykał się z ostrą krytyką wielu europejskich organizacji, inicjatyw oraz grup interesów. W 2014 r. Komisja Europejska zobowiązała się do większej transparentności negocjacji, częściowo upubliczniając teksty negocjacji. To nieznacznie złagodziło krytykę. Obywatele mają jednak poczucie, iż traktat w sprawie transatlantyckiego partnerstwa negocjuje się za zamkniętymi drzwiami. Na skargi odpowiadał także Europejski Rzecznik Praw Człowieka.

Europejska inicjatywa obywatelska

Zgodnie z Artykułem 24 Traktatu o funkcjonowaniu UE każdy obywatel ma prawo zapoczątkować europejską inicjatywę obywatelską. Mechanizm ten pozwala osobom indywidualnym na kierowanie petycji do Komisji Europejskiej z prośbą (lub propozycją) wprowadzenia ustawodawstwa w jednym z obszarów działania Komisji. Inicjatywa będzie dopuszczalna, jeśli spełni szereg warunków: obywatele muszą stworzyć komitet składający się z siedmiu osób z siedmiu krajów członkowskich; w ciągu jednego roku musi on zebrać milion podpisów obywateli pochodzących z co najmniej siedmiu różnych państw członkowskich UE, przy zachowaniu minimalnej liczby wnioskodawców w każdym z tych państw.

W 2015  r. trzy europejskie inicjatywy obywatelskie  spełniały kryteria i uzyskały oficjalną reakcję ze strony Komisji Europejskiej. Dotyczyły one: uznania wody i warunków sanitarnych za prawo człowieka; prawa do życia embrionów; zaprzestania wiwisekcji zwierząt oraz doświadczeń na nich. Wszystkie trzy zostały zarejestrowane między majem a czerwcem 2012 r. Niemniej Komisja Europejska nie wprowadziła ustawodawstwa w żadnym z tych tematów. Inne inicjatywy, które nie spełniły wymaganych kryteriów, to m.in. europejska inicjatywa na rzecz pluralizmu mediów oraz inicjatywa dotycząca prawa wyborczego „Pozwól mi głosować” (Let Me Vote).

Europejska inicjatywa obywatelska dotycząca uznania wody za dobro publiczne zebrała niemal 2 mln podpisów i cieszyła się dużym zainteresowaniem mediów, zarówno przed ostatnimi wyborami do Parlamentu Europejskiego, w ich trakcie, jak i potem. Inicjatywa zyskała poparcie Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego – organu doradczego UE, reprezentującego społeczne i ekonomiczne grupy interesów Unii. Ponadto czterech z pięciu kandydatów na przewodniczącego Komisji Europejskiej zobowiązało się w swoich oświadczeniach w czasie kampanii wyborczej w 2014 r. do wprowadzenia zasad inicjatywy. We wrześniu 2015 r. inicjatywa otrzymała oficjalne wsparcie Parlamentu Europejskiego, który poparł ją poprzez głosowanie na posiedzeniu plenarnym i zwrócił się do Komisji Europejskiej, by „poważnie potraktowała niepokoje i ostrzeżenia wyrażane przez obywateli w takich petycjach i podjęła w tym zakresie działania”.

Europejska inicjatywa obywatelska spotyka się z krytyką o tyle, że Komisja Europejska może zdecydować, czy zaakceptować daną inicjatywę, czy ją odrzucić. Właściwie do 2015 r.  żadna z nich nie doprowadziła do przyjęcia ustawodawstwa, aczkolwiek historia inicjatywy dotyczącej uznania wody za dobro publiczne pokazuje, że podobne działania mogą mieć coraz większy wpływ na prawo europejskie.

28 października 2015 r. Parlament Europejski dużą większością głosów przyjął raport europosła György’a Schöpflina na temat europejskiej inicjatywy obywatelskiej. Raport przyznaje, że „niezależnie od tego, jakie przyjmiemy kryteria powodzenia, [europejska inicjatywa obywatelska] nie zrealizowała dotąd” swego celu, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę, „że ani jedna nie doprowadziła jeszcze do wprowadzenia legislacji”. Inicjatywa obywatelska pozostaje jednak pierwszym instrumentem ponadnarodowej demokracji partycypacyjnej, która pozwala obywatelom bezpośrednio zaangażować się w działalności instytucji UE.

Materiał edukacyjny

Materiał edukacyjny

Studium przypadków