Dowiedz się

Traktat o funkcjonowaniu UE oraz Traktat o Unii Europejskiej to dwa filary unijnego ustawodawstwa. Wymieniają kilka wymogów z zakresu praw socjalnych, m.in. ogólny cel, jakim jest ochrona praw socjalnych oraz obowiązek poprawy warunków pracy, zdrowia publicznego i zwalczania wykluczenia społecznego.

Europejska Karta Praw Podstawowych obejmuje prawa do świadczeń zabezpieczenia socjalnego, świadczeń z powodu utraty zatrudnienia, emerytury, pomocy społecznej i mieszkaniowej. Europejska Konwencja Praw Człowieka nie obejmuje praw społecznych. Jednak Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał kilka orzeczeń w zakresie praw społecznych w obszarach, w których odnoszą się one do innych praw, takich jak prawo do życia rodzinnego czy zakaz tortur.

W większości przypadków ustawodawstwo unijne pozwala ustawodawstwu narodowemu określać warunki, na których można się ubiegać o zabezpieczenie socjalne oraz przywileje socjalne. Jednak celem ustawodawstwa unijnego jest zharmonizowanie i zapewnienie równego traktowania obywateli Unii starających się o skorzystanie z tych praw poza swoim krajem pochodzenia.

Kryzys finansowy oraz środki oszczędnościowe, jakie podjęto w wielu krajach europejskich od 2009 r., wpłynęły negatywnie na prawa społeczne oraz zabezpieczenia socjalne.

Z przeprowadzonego w 2015 r. na polecenie Parlamentu Europejskiego raportu wynika, że środki oszczędnościowe podjęte w UE mają istotny negatywny wpływ na ochronę praw gospodarczych, społecznych i w zakresie kultury, jak też praw obywatelskich i politycznych.

Raport podaje, że na Cyprze, w Grecji, Irlandii, Włoszech, Hiszpanii i Portugalii wzrosło bezrobocie, zatrudnienie w niepełnym wymiarze godzin czy tymczasowe oraz liczba godzin pracy. Zmniejszyły się ponadto zabezpieczenia z tytułu utraty pracy, a płace zmalały. Wszystkie te zjawiska miały wpływ na prawo do zatrudnienia i utrzymania pracy w sprawiedliwych warunkach, zwłaszcza dla kobiet, młodych pracowników, osób z niepełnosprawnościami, migrantów, nomadów, słabo opłacanych pracowników, emerytów oraz osób samotnych.

Autorzy raportu dodają, że środki takie jak zmniejszenie liczby nauczycieli i szkół, a także ograniczenie pewnych usług dla najsłabszych grup, np. dzieci z niepełnosprawnościami, dzieci romskich czy dzieci migrantów, miało negatywny wpływ na prawo do nauki.

Wprowadzenie w tych samych krajach środków oszczędnościowych miało również negatywny wpływ na system ochrony zdrowia, szczególnie w Grecji i na Cyprze. Raport pokazuje, że zmniejszyło ono dostęp od ochrony zdrowia, a także do medycyny prewencyjnej, zwiększyło koszty i czas oczekiwania, spowodowało trudności z zaopatrzeniem w leki. Autorzy wskazują ponadto, że zastosowanie środków oszczędnościowych odczuły na sobie boleśnie różne grupy społeczne, w tym osoby ubogie i bezdomne, osoby starsze, niepłenosprawni, ich rodziny, kobiety oraz migranci bez dokumentów tożsamości.

Zmniejszenie środków przeznaczanych przez państwo na emerytury i renty oraz pogarszanie się warunków życia emerytów wpłynęło negatywnie na system emerytalny.

Przejdź do studium przypadków

Zrozum

Artykuł 3 Traktatu o Unii Europejskiej stwierdza, że UE zwalcza wykluczenie społeczne i dyskryminację oraz wspiera sprawiedliwość społeczną, ochronę socjalną, równość kobiet i mężczyzn oraz solidarność między pokoleniami.

Artykuł 151 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej stwierdza, że Unia i jej członkowie mają na celu promowanie zatrudnienia, poprawę warunków życia i pracy tak, aby umożliwić ich wyrównanie z jednoczesnym zachowaniem postępu, odpowiednią ochronę socjalną, dialog między partnerami społecznymi, rozwój zasobów ludzkich pozwalający podnosić i utrzymać poziom zatrudnienia oraz przeciwdziałanie wykluczeniu.

Europejska Kart Praw Podstawowych stwierdza, że Unia uznaje i szanuje uprawnienie do świadczeń zabezpieczenia społecznego oraz do usług społecznych zgodnie z zasadami ustanowionymi w prawie wspólnotowym oraz ustawodawstwach i praktykach krajowych. Chodzi o usługi zapewniające ochronę w takich przypadkach, jak macierzyństwo, utrata zatrudnienia czy świadczenia emerytalnego. Karta obejmuje też prawo do pomocy społecznej i mieszkaniowej osobom pozbawionym wystarczających środków, dostęp do profilaktycznej opieki zdrowotnej i prawo do korzystania z leczenia.

Mimo wszystkich powyższych artykułów z traktatów i Karty unijne regulacje i dyrektywy (ustawy) nie zostały przełożone na szczegółowe zasady obowiązujące państwa członkowskie. Instytucje unijne nie podjęły też żadnych wysiłków wprowadzenia tych praw w życie. Kwestie te pozostawia się raczej rządom krajowym. UE skupia się na tym, by nie dochodziło do przypadków dyskryminacji ze względu na narodowość przy zatrudnieniu i w zapewnieniu zabezpieczeń społecznych. Unia sprawdza też, czy państwa prowadzą politykę i działania promujące ochronę tych praw.

Należyte i sprawiedliwe warunki pracy

Artykuł 153 Traktatu o funkcjonowaniu UE nakłada na Unię szczególne zobowiązanie wprowadzenia w życie Artykułu 151. Dotyczy on poprawy warunków pracy i ochrony socjalnej, także dla obywateli nie legitymujących się dokumentem UE. Jego celem jest zwalczenie wykluczenia społecznego. Artykuły 27 – 31 oraz Artykuł 34 Karty Praw Podstawowych zawierają szereg praw pracowniczych, w tym prawo pracowników do informacji i konsultacji, rokowań zbiorowych, ochrony w przypadku nieuzasadnionego zwolnienia, do sprawiedliwych warunków pracy, obejmujących maksymalny wymiar godzin pracy, okresy dziennego i tygodniowego odpoczynku oraz do corocznego płatnego urlopu. Szanuje ponadto uprawnienia do świadczeń zabezpieczenia społecznego w przypadku utraty zatrudnienia

Zgodnie z unijnymi zasadami, przenosząc się z jednego państwa członkowskiego do drugiego, jesteśmy uprawnieni do takich samych świadczeń z powodu utraty zatrudnienia jak obywatele tego kraju. Wprawdzie w różnych krajach istnieją różne przepisy co do tego, po jakim okresie pracy nabiera się praw do tych świadczeń. Państwo, do którego się przeprowadzimy, musi doliczyć do naszego stażu pracy okres, jaki przepracowaliśmy w innym kraju unijnym. Prawo unijne pozwala obywatelom na kontynuację w innym państwie UE świadczenia z powodu utraty pracy od 3 do 6 miesięcy przeznaczonych na szukanie pracy.

Regulacje unijne nie prowadzą jednak do podjęcia kroków w celu rozwiązania problemu bezrobocia, prekariatu czy słabo opłacanej pracy na terenie całej Unii. A przecież wszystkie te czynniki stanowią zagrożenie dla sprawiedliwych warunków pracy.

Według szacunków Eurostatu w maju 2015 r. stopa bezrobocia wśród młodych w 28 państwach UE miała wartość 9,6% , w krajach strefy euro – 10,3%. Tymczasem w Grecji ten sam wskaźnik wynosił  49,7%, w Hiszpanii – 49,3%, w Chorwacji – 43,6%, a we Włoszech – 41,5%.

W raporcie z 2012 r. przygotowanym dla Komisji Europejskiej dotyczącym 12 państw członkowskich (zarówno starszych, jak i nowszych członków UE) odnotowano wzrost niestabilnych form zatrudnienia – zwłaszcza niedobrowolne zatrudnienie w niepełnym wymiarze godzin oraz mieszane umowy o pracę. Autorzy raportu zwrócili również uwagę na wzrost liczby nieoficjalnych form zatrudnienia w Grecji, Hiszpanii, Włoszech, Bułgarii i na Łotwie. Rośnie także rola agencji tymczasowego zatrudnienia, pełniących rolę pośredników między pracodawcą i pracownikiem. Najczęściej niestabilne formy zatrudnienia oferuje sektor hotelarski, budownictwa, rolnictwa, handlu detalicznego i usług porządkowych. Tu najczęściej zatrudnia się migrantów nie legitymujących się dokumentami UE, kobiety i młodych pracowników, grupy najbardziej zagrożone niestabilnymi formami zatrudnienia.

Ochrona zdrowia

Artykuł 168 Traktatu o funkcjonowaniu UE wymaga od Unii podjęcia działania na rzecz poprawy zdrowia publicznego. Natomiast Artykuł 35 Podstawowej Karty Praw dotyczy prawa dostępu do profilaktycznej opieki zdrowotnej i prawa do korzystania z leczenia na warunkach regulowanych przepisami krajowymi.

Unia Europejska nie ingeruje w wypracowywanie narodowej polityki ochrony zdrowia, pełniąc raczej rolę koordynującą i zapewniając obywatelom UE po przeniesieniu się do innego państwa członkowskiego dostęp do takiego samego poziomu ochrony zdrowia, co obywatele tego kraju.

W 2014 r. Rada Europejska z niepokojem odnotowała, że kryzys finansowy odbija się na zdolności państw unijnych do zapewnienia dostępu do ochrony zdrowia i ochrony socjalnej, zwłaszcza w świetle Artykułu 168 Traktatu o funkcjonowaniu Unii. Oprócz problemów zarysowanych w raporcie dla Parlamentu Europejskiego (powyżej), raport przygotowany przez EuroFound w 2014 r. podkreśla, że środki oszczędnościowe powodują powstanie nowych grup narażonych na niskiej jakości ochronę zdrowia z powodu rosnącego bezrobocia, zmian w systemie oraz wzmożonej dyskryminacji i ksenofobii. Autorzy przekonali się również, że cięcia w jednej części systemu prowadziły do przeciążenia innych. Odnotowano choćby wzrost przypadków hospitalizacji, ponieważ rodzinom coraz trudniej otoczyć opieką członka rodziny w domu, oraz częstsze korzystanie z usług pogotowia ratunkowego, gdyż jest to rozwiązanie tańsze lub bardziej dostępne niż wizyta u lekarza pierwszego kontaktu.

Edukacja

Artykuł 165 (1) Traktatu o Unii Europejskiej stwierdza, że Unia przyczynia się do rozwoju edukacji o wysokiej jakości. Dzieje się tak dzięki zachęcaniu państw członkowskich do współpracy oraz, jeśli jest to niezbędne, poprzez wspieranie i uzupełnianie ich działalności. Jednocześnie Unia w pełni szanuje odpowiedzialność państw członkowskich za treść nauczania i organizację systemów edukacyjnych, jak również ich różnorodność kulturową i językową. Artykuł 14 Karty Praw Podstawowych stwierdza, że każdy ma prawo do nauki i dostępu do kształcenia zawodowego i ustawicznego.

Podobnie jak w innych omawianych tutaj obszarach, UE nie wprowadza żadnych zasad dotyczących edukacji, które miałyby wpływ na politykę narodową. Unia skupia się raczej na koordynacji edukacyjnej mobilności i wypracowywaniu polityki edukacyjnej na wspólnym terytorium państw członkowskich. Te cele UE realizuje poprzez program ERASMUS, pilnowanie, żeby państwa członkowskie nie dopuszczały się w edukacji dyskryminacji ze względu na narodowość obywateli innych państw UE i uznawały ich dyplomy.

Raport Parlamentu Europejskiego (powyżej), oprócz wspomnianych trudności w realizacji prawa do nauki, podaje także, że od 2008 r. w wielu państwach członkowskich zmalał poziom finansowania uniwersytetów, podczas gdy wzrosła wysokość czesnego.

Emerytury

Unia uznaje i szanuje uprawnienie do świadczeń zabezpieczenia społecznego i do usług społecznych, zapewniających ochronę w podeszłym wieku. UE wprowadziła zasady określające, w jaki sposób osoby, które pracowały w kilku państwach członkowskich, mogą występować o swoje świadczenie emerytalne oraz w jaki sposób wystąpić o należne świadczenia, jeśli przechodzi się na emeryturę w innym państwie członkowskim. Unia nie ingeruje jednak bezpośrednio w system świadczeń emerytalnych w danym kraju.

Materiał edukacyjny

Materiał edukacyjny

CITIZENS MANIFESTO

W 2013 r. European Alternatives zebrała głosy wyrażające niepokój oraz obywatelskie propozycje z całej Europy w szereg propozycji polityk.

W zakresie praw pracy i praw społecznych, sformułowano dla UE następujące zalecenia:

– Wprowadzić zasady regulujące system staży, które powinny być płatne

– Wprowadzić obowiązkową na całym terytorium UE płacę minimalną obliczaną w odniesieniu do kosztów życia w kraju miejsca pracy

– Wprowadzić Youth Guarantee jako obowiązkowe rozwiązanie we wszystkich państwach członkowskich

– Promować równy dostęp do nauki wszystkich obywateli, wspierając te wysiłki powszechnym w całej UE systemem kredytów i grantów na szkolnictwo wyższe

– Zagwarantować minimalne świadczenia dla bezrobotnych oraz przywileje socjalne dla wszystkich osób, które utraciły zatrudnienie w UE

– Zagwarantować powszechną emeryturę na poziomie, który pozwoli na godne warunki życia

– Wprowadzić powszechnie obowiązującą płacę minimalną

– Zagwarantować podstawowe prawa społeczne (godne warunki życia, dostęp do opieki zdrowotnej, mieszkania i jedzenia)

Manifest Obywatelski dostępny na, s. 22 – 43.

Studium przypadków

Religijna Edukacja w szkołach

Religijna Edukacja w szkołach