Dowiedz się

Migracja to kwestia, w której UE wprowadza rygorystyczny podział na osoby posiadające dokument tożsamości UE (paszport lub dowód osobisty jednego z państw członkowskich UE) oraz te, które go nie posiadają.

Zgodnie z traktatami UE osoby posiadające dowód tożsamości lub paszport UE mają prawo swobodnie przemieszczać się i zamieszkać w dowolnym innym kraju Unii na pewnych określonych warunkach, głosować i kandydować do Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach lokalnych, nawet jeśli mieszkają poza swoim krajem pochodzenia. Mają też prawo do ochrony dyplomatycznej innych państw członkowskich UE poza terytorium Unii, do zgłaszania petycji do Parlamentu Europejskiego oraz skarg do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich.

Prawa zawarte w Karcie Praw Podstawowych mają zastosowanie tylko w przypadku działań UE lub jeśli państwo członkowskie stosuje unijne ustawodawstwo. Kiedy jednak prawa mają zastosowanie, stosują się one do każdej osoby mieszkającej na terenie UE. Oznacza to, że niezależnie od tego, czy dana osoba legitymuje się dokumentem tożsamości UE czy nie, Karty Praw Podstawowych muszą przestrzegać unijne instytucje, w tym trzy podstawowe: Komisja, Parlament i Rada, ale także inne, jak Frontex, (agencja odpowiedzialna za bezpieczeństwo zewnętrznych granic Unii) czy Europejski Urząd Wsparcia w dziedzinie Azylu (EASO) (odpowiedzialny za koordynację wspólnych europejskich polityk azylowych) oraz Europol (odpowiedzialny za koordynację działań policji).

Najbardziej chyba znanym prawem w UE jest swoboda przemieszczania się. Pozwala ona wszystkim, którzy posiadają dowód tożsamości lub paszport UE, przemieszczać się z kraju pochodzenia do innego kraju UE na okres do trzech miesięcy oraz do pozostania tam na czas nieokreślony na takich samych warunkach jak obywatele danego państwa, jeśli są pracownikami najemnymi lub pracują na własny rachunek, a także jeśli studiują i są w stanie zapewnić sobie utrzymanie. Obejmuje to także prawo sprowadzenia do nowego państwa członków rodziny, również takich, którzy nie posiadają dowodu tożsamości lub paszportu UE (prawo to jest ograniczone w przypadku studentów). Oznacza to również, że w przypadku utraty zatrudnienia osoba może wystąpić o przyznanie zabezpieczenia socjalnego w danym państwie na takich samych warunkach jak jego obywatele. To prawo do pomocy socjalnej ogranicza wymóg, by osoba nie stała się nieuzasadnionym obciążeniem dla systemu pomocy społecznej. Strefa Schengen dodatkowo rozszerzyła swobodę przemieszczania się o możliwość podróżowania między niektórymi państwami członkowskimi UE bez potrzeby okazywania dokumentów podróży.

Poza powyższym największy obszar współpracy UE w kwestii migracji obejmuje współpracę w zakresie azylu. Wspólny europejski system azylowy (CEAS) powstawał począwszy od 1999 r. przede wszystkim w oparciu o następujące elementy:

  • regulacje dublińskie, ustalające, że osoby szukające azylu winny wystąpić o niego w pierwszym państwie UE, do którego przybędą, obejmujące ponadto wspólną europejską bazę danych o odciskach palców osób występujących o azyl
  • Dyrektywę kwalifikacyjną, ustalającą minimalne normy dla państw członkowskich UE w zakresie przyznawania ochrony uchodźcom
  • Dyrektywę recepcyjną, obejmującą zasady określające możliwość zatrzymania osób ubiegających się o azyl, prawo do pomocy prawnej w sytuacji niebezpieczeństwa, zatrzymania oraz zasady dostępu do żywności, opieki zdrowotnej, mieszkania i zatrudnienia oraz opieki medycznej i psychologicznej dla osób szukających azylu
  • Dyrektywę o warunkach przyznawania tymczasowej ochrony, która ma za zadanie określić sposób przyznawania natychmiastowej i tymczasowej ochrony w sytuacji humanitarnego zagrożenia. UE jeszcze nigdy nie wykorzystała tego mechanizm

System ten był niejednokrotnie krytykowany. Regulacje dublińskie obwinia się o powodowanie opóźnień w rozpatrywaniu wniosków o azyl, nadmiernego wykorzystywania mechanizmu zatrzymania oraz odsyłania osób szukających azylu oraz o zwiększanie presji w krajach mieszczących się na granicy UE. Między państwami członkowskimi występuje także duża różnica w liczbie przyjmowanych wysiedleńców. Mimo Dyrektywy kwalifikacyjnej w wielu państwach azylantom nie zapewnia się dopuszczalnego poziomu życia i odpowiednich warunków mieszkalnych. System spotkał się z krytyką za skupianie się na niedopuszczeniu do nielegalnego wjazdu do UE, a nie na ułatwianiu formalności azylowych. Tymczasem w 2014 r. podczas próby przepłynięcia Morza Śródziemnego utonęło co najmniej 3,5 tysiąca osób.

Nielegalni imigranci również podlegają szerokiej współpracy europejskiej. Zgodnie z Dyrektywą ws. powrotu imigrantów osoby, które nielegalnie wkroczyły na teren UE i nie kwalifikują się do uzyskania azylu, otrzymują zakaz wjazdu na teren UE przez następne pięć lat, nawet jeśli nastąpi zmiana w ich sytuacji. Dyrektywa pozwala ponadto na zatrzymanie nielegalnych imigrantów na czas do 18 miesięcy, bez konieczności udowodnienia im winy. UE ma również szereg umów z państwami graniczącymi z Unią w sprawie odsyłania, by ułatwić i przyśpieszyć powrót nielegalnych imigrantów oraz tych, którym odmówiono azylu, kiedy jako kraj tranzytowy wykorzystały państwo niebędące członkiem Unii.

Przejdź do studium przypadków

Zrozum

Swoboda przemieszczania się osób to fundamentalna zasada UE ustanowiona w Artykule 45 Traktatu o funkcjonowaniu UE. Artykuł 15 i 45 Karty Praw Podstawowych obejmują również prawo obywateli UE do pracy w innym państwie członkowskim na warunkach takich jak obywatele tego państwa. Artykuł 18 Karty obejmuje prawo do azylu zgodnie z Konwencją o uchodźcach.

Swoboda przemieszczania się

Jak już wspomniano, swoboda przemieszczania się to prawo przysługujące obywatelom UE spełniającym konkretne warunki, czyli wyjeżdżającym m.in. w poszukiwaniu zatrudnienia, by podjąć pracę lub studiować, pod warunkiem, że osoba jest w stanie zapewnić sobie utrzymanie z własnych środków.

Kiedy dana osoba przenosi się, by zamieszkać na mocy jednego z tych warunków w innym kraju, zaczyna jej przysługiwać szereg innych praw, które nie wygasają po jej powrocie do kraju pochodzenia. Na przykład członek rodziny, który nie ma dowodu tożsamości lub paszportu UE, może przenieść się wraz z tą osobą i żyć i pracować na takich samych warunkach jak posiadacze dowodu tożsamości lub paszportu UE. Prawo pozwala takim osobom uzyskać prawo stałego pobytu w kraju po pięciu latach od przeprowadzki i nawet pod pewnymi warunkami pozostać w nim, jeśli ulegnie zmianie ich sytuacja rodzinna, choćby na skutek rozwodu.

Państwa członkowskie zachowały jednak prawo ustalania swojej własnej polityki migracyjnej w stosunku do obywateli spoza Unii, czyli w tych obszarach, gdzie nie ma zastosowania swoboda przemieszczania się. Oznacza to, że każdy kraj może wyznaczyć swoje własne kryteria dla osób nie posiadających dowodu osobistego lub paszportu UE w kwestii udzielania im wizy z pozwoleniem na pracę w ich państwie i ustanowić swoje własne zasady pozwalające własnym obywatelom na sprowadzenie do swojego kraju członka rodziny, który nie ma dokumentu UE. Na przykład obywatel Danii, ma prawo sprowadzić swojego współmałżonka, nie posiadającego dokumentu tożsamości z UE, by zamieszkał w Danii, jeśli ma środki finansowe pozwalające na jego utrzymanie, zaś Dania jest krajem, z którym oboje małżonków wspólnie mają najsilniejsze więzy. Takie ograniczenia poskutkowały tym, że wielu obywateli Danii mających współmałżonków nie będących obywatelami Unii przeniosło się do Szwecji, by skorzystać z mniej restrykcyjnych zasad migracyjnych UE i Szwecji.

Wspólny europejski system azylowy (CEAS)

Najbardziej widocznym elementem wspólnego europejskiego systemu azylowego są rozporządzenia dublińskie, określające, gdzie osoba ubiegająca się o azyl winna wystąpić o przyznanie statusu uchodźcy na terenie UE i jakie działania mają podjąć państwa członkowskie, by chronić granice zewnętrzne UE.

Podstawowa zasada sformułowana w rozporządzeniach dublińskich brzmi, że to kraj, w którym osoba ubiegająca się o azyl wkracza na teren UE, powinien być odpowiedzialny za przeprowadzenie procedury przyznania jej azylu. System taki spotkał się z krytyką, gdyż może prowadzić do nadmiernej liczby zatrzymań i deportacji do kraju, w którym migranci wjechali na terytorium UE, rozdzielenia rodzin oraz presji na państwa członkowskie na południu Europy. Zdarzyły się również przypadki, kiedy osoby ubiegające się o azyl paliły swoje opuszki palców, by móc ubiegać się o azyl w innym kraju, niż ten, w którym przekroczyli granice Unii, gdyż odciski palców pobrano już od nich w celu identyfikacji w pierwszym kraju, do którego przybyli.

Frontex to agencja UE odpowiedzialna za koordynowanie ochrony granic UE. Od 2013 r. bardzo wzrosła liczba osób ubiegających się o azyl i próbujących dotrzeć do UE przez Morze Śródziemne. Spośród tych, którzy próbowali dotrzeć do Europy tą właśnie drogą w 2014 r., zginęło 3419 osób. Unia Europejska podjęła wiele skoordynowanych działań w celu ich ratowania, a także – w coraz większym stopniu – by udaremnić takie próby dotarcia do UE. Koordynacja przyjęła formę operacji poszukiwań i ratowania na Morzu Śródziemnym. Zrodził się także plan, by w 2015 r. użyć siły w stosunku do osób organizujących transport przez morze ludziom szukającym azylu oraz migrantom. Kilka państw członkowskich zaczęło ostatnio wznosić i umacniać mury i ogrodzenia, rzekomo, by położyć kres nielegalnej migracji. Jednak uniemożliwia to dostęp na teren UE osobom szukającym azylu. Takie rozwiązanie wprowadziła Bułgaria, Węgry oraz Wielka Brytania.

Dyrektywa kwalifikacyjna

Dyrektywa kwalifikacyjna wymaga od państw członkowskich, by nadawały status uchodźców osobom, które doświadczają konkretnych warunków odpowiadających poważnym naruszeniom praw człowieka na podstawie konkretnej czy postrzeganej ich charakterystyki lub opinii na ich temat.  Dyrektywa wymaga również od państw członkowskich, by przyznały im formę ochrony oraz nie odsyłały osób szukających azylu w sytuacji, kiedy istnieje prawdziwe ryzyko, że może ich spotkać poważna krzywda, np. tortury, kara śmierci czy zagrożenie życia. Przyznaje również osobom szukającym azylu pewne prawa.

Liczba przyjętych wniosków o azyl kształtuje się na terenie UE bardzo różnie. W 2014 r. liczba przyznanych azyli wahała się od Bułgarii, która przyjęła 94% wniosków o azyl, Szwecji (77%), przez Wielką Brytanię (39%), po Chorwację (11%) i Węgry, które przyjęły zaledwie 9% wszystkich wniosków. Wpływ na zróżnicowany poziom pozytywnego rozpatrzenia wniosków o azyl miało także w 2014 r. pochodzenie osób. Cypr, Niemcy, Szwecja, Polska, Bułgaria i Czechy przyjęły 100% Syryjczyków szukających azylu, podczas gdy Węgry – 65%, Włochy – 64%, a Grecja – 60%. Jednocześnie Włochy przyznały azyl 94% Afgańczyków występujących o azyl, podczas gdy Bułgaria i Rumunia – zaledwie 19%. Mamy też do czynienia z innymi skrajnościami. Większość państw członkowskich przyjmuje np. przeważającą większość wniosków Erytrejczyków, podczas gdy Francja – zaledwie 15%.

Warunki przyjęcia

Dyrektywa recepcyjna wymaga, aby osoby ubiegające się o azyl otrzymały w okresie występowania o azyl wsparcie materialne, w tym warunki mieszkaniowe, pożywienie, opiekę medyczną i dostęp do edukacji. W niektórych krajach warunki, w jakich przebywają osoby ubiegające się o azyl, mogą być niezwykle słabe, np. we Włoszech ośrodki są często przepełnione i położone na odludziu, podczas gdy w Niemczech w latach 2014 i 2015 centra dla osób szukających azylu padały ofiarą różnych ataków.

Ośrodki odosobnienia

Coraz częściej dla potrzeb osób występujących o azyl wykorzystuje się ośrodki odosobnienia, co ogranicza prawa tych osób nakreślone w Dyrektywie recepcyjnej.  Warunki panujące w tych ośrodkach wielokrotnie ostro krytykowano. W Wielkiej Brytanii przykładem może być ośrodek Yarl’s Wood, mocno krytykowany z powodu trudnych warunków oraz odosobnienia osób tam przebywających.

W wielu krajach UE dostęp do ośrodków jest ograniczony, co rodzi niepokoje o brak nadzoru nad nimi ze strony mediów czy społeczeństwa obywatelskiego.

Nielegalni migranci oraz osoby, którym odmówiono prawa azylu

Osoby, które wkroczą na teren Unii bez ważnej wizy lub pozostaną po jej wygaśnięciu, a które nie wystąpiły o azyl lub nie spełniają warunków do ubiegania się o niego, mają prawo do obrony swoich podstawowych praw. Zaś postępowanie UE w stosunku do nielegalnych migrantów musi pozostawać w zgodzie z Kartą Praw Podstawowych.

Raport za 2013 r. Agencji Praw Podstawowych ustalił, że Dyrektywa w sprawie powrotu imigrantów nie ma szczegółowych wytycznych co do zagwarantowania praw osób, które nie powróciły. Prowadzi to do różnych form pobytu, które w bardzo różnym stopniu gwarantują dostęp do praw podstawowych. Autorzy raportu dostrzegli niedociągnięcia w ochronie praw podstawowych  nielegalnych imigrantów na terenie UE. Kiedy państwa stosują środki przymusu, odbija się to ujemnie na prawach nielegalnych imigrantów i ma wpływ na nadużycia praw pracowniczych oraz niestabilną i niepewną sytuację mieszkaniową.  Zakres dostępu do opieki zdrowotnej i edukacji w poszczególnych państwach członkowskich jest bardzo zróżnicowany. Niektóre państwa członkowskie ograniczają opiekę zdrowotną jedynie do nagłych przypadków, inne zaś zapewniają cały pakiet usług zdrowotnych. W przypadku dostępu dzieci do szkolnictwa również występuje duża rozbieżność między literą prawa i praktyką.

Skoordynowane działania UE dotyczące nielegalnej migracji i powrotów skupia się przede wszystkim  na działaniach przeciwko osobom pomagającym nielegalnym migrantom przekroczyć granice, na karaniu tych, którzy zatrudniają osoby bez ważnej wizy oraz osób, które nie poddane zostały kontroli granicznej.

Materiał edukacyjny

Materiał edukacyjny

CITIZENS MANIFESTO

W 2013 r. European Alternatives, która zebrała wyrazy niepokoju i propozycje mieszkańców Europy, przedstawiła kilkapropozycji polityk.

W kwestii migracji zaproponowaliśmy, by UE:

– zapewniła równe prawa obywatelom UE oraz obywatelom państw trzecich, którzy zamieszkują w UE, w tym również swobodę przemieszczania się i prawa polityczne

– unikała kryminalizowania nielegalnych migrantów w zakresie polityki, praktyki i języka i podjęła kroki, by zapewnić im wszystkim faktyczną sprawiedliwość, niezależnie od statusu

– monitorowała wdrażanie wspólnego europejskiego systemu azylowego i pilnowała faktycznego dostępu do procedur azylowych, zrewidowała rozporządzenie dublińskie, zatrzymania oraz faktyczną pomoc prawną

– zapewniła skuteczną ochronę, przejrzystość oraz pociągnięcie do odpowiedzialności za naruszanie praw podstawowych w obrębie systemu zarządzania granicą i podjęła kroki, by uniknąć przypadków łamania praw podstawowych na zewnętrznych granicach Unii

– nie wykorzystywała odosobnienia jako mechanizmu kontroli imigracji

Manifest Obywatelski dostępny tutaj, s. 95 – 106.

Studium przypadków

niedyskryminacja i orientację seksualną

niedyskryminacja i orientację seksualną