Dowiedz się

W Europie żyje ponad 10 mln Romów, tworząc tym samym najliczniejszą mniejszość. Przybyli z północnych Indii do Europy jeszcze w średniowieczu. W krajach, które zamieszkiwali,  musieli przez całe stulecia przeciwstawiać się próbom tłumienia swojej kultury, a za czasów hitlerowskich Niemiec  oraz komunizmu w Europie Wschodniej wielu Romów doświadczyło fizycznych prześladowań i zostało zabitych.

Romowie są obywatelami Europy. Mimo formalnej ochrony ich praw poprzez ochronę mniejszości oraz sprzeciwu wobec dyskryminacji we współczesnej Europie Romowie nadal bardzo często padają ofiarą przemocy fizycznej, społecznego wykluczenia, dyskryminacji oraz ubóstwa. Romów rzadko postrzega się jako część większości populacji i często pełnią rolę kozła ofiarnego w okresie kryzysu politycznego lub gospodarczego, bądź obwinia się ich o zabieranie innym miejsc pracy lub o przestępstwa popełniane w lokalnej społeczności. Mimo planów UE oraz środków przeznaczonych na wzmocnienie integracji Romów rządy państw członkowskich swoimi działaniami często przyczyniają się do nastrojów antyromskich.

W niektórych krajach dzieci romskie muszą chodzić do szkół specjalnych dla dzieci z niepełnosprawnościami umysłowymi i fizycznymi. Kiedy indziej dzieci romskie mają ograniczony dostęp do edukacji, gdyż mieszkają w odizolowanych obozowiskach, z dala od najbliższej szkoły. Częściową konsekwencją tej sytuacji jest fakt, że procent romskich uczniów, którzy kończą edukację poniżej 16. roku życia, jest bardzo wysoki (patrz Rys. 1). Niski poziom wykształcenia lub jego brak to jeden z powodów bardzo wysokiego bezrobocia wśród Romów.

Romowie muszą też pokonywać wiele poważnych trudności w realizacji swoich podstawowych praw. Życie utrudnia im geograficzna izolacja, brak dostępu do ochrony zdrowia, bariery językowe lub komunikacyjne.

Oprócz nierówności w dostępie do podstawowych usług, nierzadko zdarza się, że rządy państw członkowskich podejmują działania przeciw ludności romskiej, mające wpływ na jej prawa. Np. od 2012 r. rząd francuski deportował do kraju pochodzenia ponad 11 tys. osób. Romów często odsyła się z powrotem do Rumunii i Bułgarii – państw członkowskich, których obywatele mają prawo do swobodnego przemieszczania się na terenie Unii.

Przyczyny pozbawienia ludności romskiej ochrony praw podstawowych są bardzo różne – od przeszkód uniemożliwiających korzystanie z praw po ich wyraźne gwałcenie. W niektórych przypadkach prawo narodowe nie jest zgodne z ustawodawstwem unijnym. O tych sytuacjach dowiadujemy się jedynie wtedy, kiedy przedstawiciel ludności romskiej wszczyna postępowanie sądowe na poziomie europejskim. By jednak zdecydować się na taki krok, potrzeba znajomości przysługujących osobie praw, a także dysponować takimi środkami jak czas i pieniądze. W innych przypadkach sędziom trudno zrozumieć, gdzie dane naruszenie ma związek z etniczną przynależnością Roma ze względu na brak wystarczających dowodów.

Przejdź do studium przypadków

Zrozum

Na poziomie Unii Europejskiej istnieje kilka instrumentów prawnych mogących służyć zagwarantowaniu praw ludności romskiej.

Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej zakazuje wszelkiej formy dyskryminacji w oparciu o rasę, kolor skóry, przynależność etniczną, orientację seksualną czy pochodzenie społeczne (Artykuł 21). Artykuł o wolności i solidarności obejmuje prawo do nauki (Artykuł 14), a także dostęp do profilaktycznej opieki zdrowotnej i leczenia (Artykuł 35). Karta domaga się także „godnej egzystencji dla wszystkich osób pozbawionych wystarczających środków” (Artykuł 34).

Istnieje ponadto jedna dyrektywa, która mówi konkretnie o dyskryminacji w związku z przynależnością etniczną. Dyrektywa jest wiążąca dla wszystkich państw członkowskich UE i wymaga od nich odpowiedniego narodowego ustawodawstwa, by wprowadzić w życie jej zapisy. Dyrektywa 2000/43/WE chroni Romów przed dyskryminacją ze względu na przynależność etniczną na polu zatrudnienia, opieki społecznej i bezpieczeństwa socjalnego, ułatwień socjalnych, nauki oraz dostępu do towarów i usług. Dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia organu wspierającego równe traktowanie, pozwalającego na przyjmowanie skarg w zakresie dyskryminacji ze względu na przyczyny opisane w dyrektywie.

Żadne z praw nie istnieje w izolacji, a wręcz nie można ich postrzegać w oderwaniu od innych praw i regulacji. Obywatele romscy, tak jak inni obywatele UE, mają prawo do swobodnego przemieszczania się (Dyrektywa 2004/38) oraz bezwarunkowe prawo przebywania w dowolnym państwie członkowskim UE do trzech miesięcy. Po tym okresie muszą udowodnić, że mają zatrudnienie lub wystarczające środki do życia (Artykuły 6 i 7). Jeśli nie uda im się tego zrobić, mogą zostać zaklasyfikowani jako „stanowiący obciążenie dla systemu pomocy społecznej kraju przyjmującego”  (Artykuł 14). To może poskutkować utratą prawa do pobytu w danym kraju, a co za tym idzie – prawa do jakichkolwiek świadczeń socjalnych. Skutki tego najczęściej odczuwają osoby najuboższe.

Konwencja ramowa Rady Europy o ochronie mniejszości narodowych zobowiązuje państwa do przyjęcia specjalnej polityki chroniącej mniejszości oraz do stworzenia warunków umożliwiających rozwój ich kultury. Jest to pierwszy obowiązujący dokument prawny poświęcony prawom mniejszości. W odróżnieniu od innego ustawodawstwa, mówiącego o prawach indywidulanych, te prawa mają jednoznacznie uznawać i chronić konkretne społeczności. Społeczności te mają mniejszą liczbę członków niż reszta narodu czy państwa, składają się z obywateli tego państwa, którzy także różnią się od tej ludności etnicznie, językowo czy innymi cechami kultury (defnicja ONZ). Jednak, chociaż w przypadku takich krajów jak Rumunia czy Bułgaria ochrona praw mniejszości stała się kryterium członkowstwa w UE,  niektóre państwa europejskie, np. Francja, Grecja czy Luksemburg, nie podpisały ani nie ratyfikowały zaleceń Rady Europy. W innych krajach nastąpiło jedynie wdrożenie z obowiązku, choć de facto praw tych nie chronią dostatecznie egzekwujące je instytucje.

Materiał edukacyjny

Materiał edukacyjny

grafika: Procent respondentów w wieku lat 16 i starszych, którzy przerwali naukę przed 16. rokiem życia

Agencja Praw Podstawowych UE

Studium przypadków

Sterylizacja a romskie kobiety

Sterylizacja a romskie kobiety